फोक्सोको क्यान्सर रोकथाम

विश्व फोक्सो क्यान्सर दिवस (अगस्ट १) को अवसरमा, फोक्सोको क्यान्सरको रोकथाममा एक नजर राखौं।

जोखिम कारकहरूबाट बच्न र सुरक्षात्मक कारकहरू बढाउनाले फोक्सोको क्यान्सर रोक्न मद्दत गर्न सक्छ।

क्यान्सर जोखिम कारकहरूबाट बच्नाले निश्चित क्यान्सरहरू रोक्न मद्दत गर्न सक्छ। जोखिम कारकहरूमा धूम्रपान, अधिक तौल हुनु र पर्याप्त व्यायाम नगर्नु समावेश छ। धूम्रपान छोड्ने र व्यायाम गर्ने जस्ता सुरक्षात्मक कारकहरू बढाउनाले पनि केही क्यान्सरहरू रोक्न मद्दत गर्न सक्छ। क्यान्सरको जोखिम कसरी कम गर्न सकिन्छ भन्ने बारे आफ्नो डाक्टर वा अन्य स्वास्थ्य सेवा पेशेवरसँग कुरा गर्नुहोस्।

फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम कारकहरू निम्न हुन्:

१. चुरोट, सिगार, र पाइप धूम्रपान

फोक्सोको क्यान्सरको लागि सुर्तीजन्य पदार्थको धूम्रपान सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण जोखिम कारक हो। चुरोट, चुरोट र पाइपको धूम्रपानले फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम बढाउँछ। सुर्तीजन्य पदार्थको सेवनले पुरुषहरूमा फोक्सोको क्यान्सरको १० मध्ये ९ केस र महिलाहरूमा फोक्सोको क्यान्सरको १० मध्ये ८ केस निम्त्याउँछ।

अध्ययनहरूले देखाएको छ कि कम टार वा कम निकोटिन भएको चुरोट पिउनाले फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम कम हुँदैन।

अध्ययनहरूले यो पनि देखाउँछन् कि चुरोट पिउँदा फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम प्रति दिन चुरोट पिउनेहरूको संख्या र धूम्रपान गरेको वर्षहरूको संख्यासँगै बढ्छ। धूम्रपान नगर्नेहरूको तुलनामा धूम्रपान गर्नेहरूलाई फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम लगभग २० गुणा बढी हुन्छ।

२. दोस्रो धुम्रपान

सेकेन्ड ह्यान्ड सुर्तीजन्य पदार्थको धुवाँको सम्पर्कमा आउनु पनि फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम कारक हो। सेकेन्ड ह्यान्ड धुवाँ भनेको जलिरहेको चुरोट वा अन्य सुर्तीजन्य पदार्थबाट निस्कने धुवाँ हो, वा धूम्रपान गर्नेहरूले सास फेर्छन्। सेकेन्ड ह्यान्ड धुवाँ सास लिने मानिसहरू धूम्रपान गर्नेहरू जस्तै क्यान्सर निम्त्याउने एजेन्टहरूको सम्पर्कमा आउँछन्, यद्यपि थोरै मात्रामा। सेकेन्ड ह्यान्ड धुवाँ सास फेर्नुलाई अनैच्छिक वा निष्क्रिय धूम्रपान भनिन्छ।

३. पारिवारिक इतिहास

फोक्सोको क्यान्सरको पारिवारिक इतिहास हुनु फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम कारक हो। फोक्सोको क्यान्सर भएको आफन्त भएका व्यक्तिहरूलाई फोक्सोको क्यान्सर नभएका आफन्तहरू भन्दा फोक्सोको क्यान्सर हुने सम्भावना दोब्बर हुन सक्छ। चुरोटको धुम्रपान परिवारमा हुने गर्छ र परिवारका सदस्यहरू दोस्रो हातको धुवाँको सम्पर्कमा आउने भएकाले, फोक्सोको क्यान्सरको बढ्दो जोखिम फोक्सोको क्यान्सरको पारिवारिक इतिहासबाट हो वा चुरोटको धुवाँको सम्पर्कमा आउनुबाट हो भनेर जान्न गाह्रो छ।

४. एचआईभी संक्रमण

मानव इम्युनोडेफिशियन्सी भाइरस (HIV) बाट संक्रमित हुनु, जुन एक्वायर्ड इम्युनोडेफिशियन्सी सिन्ड्रोम (AIDS) को कारण हो, फोक्सोको क्यान्सरको उच्च जोखिमसँग जोडिएको छ। HIV बाट संक्रमित व्यक्तिहरूमा फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम संक्रमित नभएकाहरूको तुलनामा दोब्बर भन्दा बढी हुन सक्छ। HIV बाट संक्रमित व्यक्तिहरूमा धूम्रपान गर्ने दर संक्रमित नभएकाहरूको तुलनामा बढी हुने भएकोले, फोक्सोको क्यान्सरको बढ्दो जोखिम HIV संक्रमणबाट हो वा चुरोटको धुवाँको सम्पर्कमा आउनाले हो भन्ने कुरा स्पष्ट छैन।

५. वातावरणीय जोखिम कारकहरू

• विकिरणको सम्पर्कमा आउनु: विकिरणको सम्पर्कमा आउनु फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम कारक हो। परमाणु बम विकिरण, विकिरण थेरापी, इमेजिङ परीक्षण र रेडोन विकिरणको सम्पर्कका स्रोत हुन्:
• परमाणु बम विकिरण: परमाणु बम विस्फोट पछि विकिरणको सम्पर्कमा आउँदा फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम बढ्छ।
• विकिरण उपचार: स्तन क्यान्सर र हजकिन लिम्फोमा सहित केही क्यान्सरहरूको उपचार गर्न छातीमा गरिने विकिरण उपचार प्रयोग गर्न सकिन्छ। विकिरण उपचारमा एक्स-रे, गामा किरण वा अन्य प्रकारका विकिरणहरू प्रयोग गरिन्छ जसले फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम बढाउन सक्छ। प्राप्त विकिरणको मात्रा जति बढी हुन्छ, जोखिम त्यति नै बढी हुन्छ। विकिरण उपचार पछि फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम धूम्रपान नगर्नेहरूको तुलनामा धूम्रपान गर्ने बिरामीहरूमा बढी हुन्छ।
• इमेजिङ परीक्षणहरू: CT स्क्यान जस्ता इमेजिङ परीक्षणहरूले बिरामीहरूलाई विकिरणमा पार्छन्। कम-डोज सर्पिल CT स्क्यानहरूले उच्च-डोज CT स्क्यानहरू भन्दा कम विकिरणमा पार्छन्। फोक्सोको क्यान्सर स्क्रिनिङमा, कम-डोज सर्पिल CT स्क्यानको प्रयोगले विकिरणको हानिकारक प्रभावहरूलाई कम गर्न सक्छ।
• रेडोन: रेडोन एक रेडियोधर्मी ग्यास हो जुन चट्टान र माटोमा युरेनियमको टुक्रिने प्रक्रियाबाट निस्कन्छ। यो जमिनबाट माथि उठ्छ र हावा वा पानी आपूर्तिमा चुहिन जान्छ। रेडोन भुइँ, भित्ता वा जगमा भएका दरारहरू मार्फत घरहरूमा प्रवेश गर्न सक्छ, र समयसँगै रेडोनको स्तर बढ्न सक्छ।

अध्ययनहरूले देखाउँछन् कि घर वा कार्यस्थल भित्र रेडोन ग्यासको उच्च स्तरले फोक्सोको क्यान्सरको नयाँ केसहरू र फोक्सोको क्यान्सरबाट हुने मृत्युको संख्या बढाउँछ। रेडोनको सम्पर्कमा आउने धूम्रपान गर्नेहरूमा फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम धूम्रपान नगर्नेहरूको तुलनामा यसको सम्पर्कमा आउनेहरूमा बढी हुन्छ। कहिल्यै धूम्रपान नगरेका मानिसहरूमा, फोक्सोको क्यान्सरबाट हुने लगभग २६% मृत्यु रेडोनको सम्पर्कमा आउनेसँग जोडिएको छ।

६. कार्यस्थलमा एक्सपोजर

अध्ययनहरूले देखाउँछन् कि निम्न पदार्थहरूको सम्पर्कमा आउँदा फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम बढ्छ:

• एस्बेस्टोस।
• आर्सेनिक।
• क्रोमियम।
• निकल।
• बेरिलियम।
• क्याडमियम।
• अलकत्रा र कालिको धुलो।

यी पदार्थहरूले कार्यस्थलमा यी पदार्थहरूको सम्पर्कमा आउने र कहिल्यै धूम्रपान नगर्ने व्यक्तिहरूमा फोक्सोको क्यान्सर निम्त्याउन सक्छ। यी पदार्थहरूको सम्पर्कको स्तर बढ्दै जाँदा, फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम पनि बढ्छ। फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम अझ बढी हुन्छ जो सम्पर्कमा आउँछन् र धूम्रपान पनि गर्छन्।

• वायु प्रदूषण: अध्ययनहरूले देखाउँछन् कि वायु प्रदूषणको उच्च स्तर भएको क्षेत्रहरूमा बस्दा फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम बढ्छ।

७. धेरै धूम्रपान गर्नेहरूमा बीटा क्यारोटिन पूरकहरू

बिटा क्यारोटिन सप्लिमेन्ट (चक्की) सेवन गर्नाले फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम बढ्छ, विशेष गरी दिनमा एक वा बढी प्याकेट धुम्रपान गर्ने धूम्रपान गर्नेहरूमा। हरेक दिन कम्तिमा एक मादक पेय पदार्थ पिउने धूम्रपान गर्नेहरूमा यो जोखिम बढी हुन्छ।

फोक्सोको क्यान्सरको लागि निम्न सुरक्षात्मक कारकहरू छन्:

१. धूम्रपान नगर्ने

फोक्सोको क्यान्सरबाट बच्ने सबैभन्दा राम्रो तरिका भनेको धूम्रपान नगर्नु हो।

२. धूम्रपान त्याग्ने

धूम्रपान छोडेर फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम कम गर्न सकिन्छ। फोक्सोको क्यान्सरको उपचार गराइसकेका धूम्रपान छोड्दा नयाँ फोक्सोको क्यान्सर हुने जोखिम कम हुन्छ। परामर्श, निकोटिन प्रतिस्थापन उत्पादनहरूको प्रयोग, र एन्टीडिप्रेसन्ट थेरापीले धूम्रपान छोड्नेहरूलाई सधैंको लागि छोड्न मद्दत गरेको छ।

धुम्रपान छोडेको व्यक्तिमा, फोक्सोको क्यान्सरबाट बच्ने सम्भावना व्यक्तिले कति वर्ष र कति समयसम्म धुम्रपान गरेको छ र छोडेको समयको अवधिमा निर्भर गर्दछ। १० वर्षसम्म धुम्रपान छोडेपछि, फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम ३०% देखि ६०% सम्म घट्छ।

लामो समयसम्म धूम्रपान छोडेर फोक्सोको क्यान्सरबाट मर्ने जोखिम धेरै हदसम्म कम गर्न सकिन्छ, तर धूम्रपान नगर्नेहरूमा हुने जोखिम जत्तिकै कम कहिल्यै हुँदैन। त्यसैले युवाहरूले धूम्रपान सुरु नगर्नु महत्त्वपूर्ण छ।

३. कार्यस्थल जोखिम कारकहरूको कम सम्पर्क

एस्बेस्टोस, आर्सेनिक, निकेल र क्रोमियम जस्ता क्यान्सर निम्त्याउने पदार्थहरूको सम्पर्कबाट कामदारहरूलाई जोगाउने कानूनहरूले फोक्सोको क्यान्सर हुने जोखिम कम गर्न मद्दत गर्न सक्छन्। कार्यस्थलमा धूम्रपानलाई रोक्ने कानूनहरूले दोस्रो हातको धुवाँबाट हुने फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम कम गर्न मद्दत गर्छन्।

४. रेडनको सम्पर्कमा कम आउनुहोस्

रेडोनको स्तर कम गर्नाले फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम कम हुन सक्छ, विशेष गरी चुरोट पिउनेहरूमा। घरहरूमा रेडोनको उच्च स्तरलाई रेडोन चुहावट रोक्नको लागि कदम चालेर कम गर्न सकिन्छ, जस्तै बेसमेन्टहरू बन्द गर्ने।

निम्न कुराहरूले फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम कम गर्छ कि गर्दैन भन्ने कुरा स्पष्ट छैन:

१. आहार

केही अध्ययनहरूले देखाउँछन् कि धेरै मात्रामा फलफूल वा तरकारी खाने मानिसहरूलाई कम मात्रामा खानेहरूको तुलनामा फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम कम हुन्छ। यद्यपि, धूम्रपान गर्नेहरूले धूम्रपान नगर्नेहरूको तुलनामा कम स्वस्थ आहार खाने गरेको हुनाले, यो कम जोखिम स्वस्थ आहार खाने वा धूम्रपान नगर्ने कारणले हो भनेर जान्न गाह्रो छ।

२. शारीरिक गतिविधि

केही अध्ययनहरूले देखाउँछन् कि शारीरिक रूपमा सक्रिय व्यक्तिहरूलाई फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम धूम्रपान नगर्नेहरूको तुलनामा कम हुन्छ। यद्यपि, धूम्रपान गर्नेहरूमा धूम्रपान नगर्नेहरूको तुलनामा शारीरिक गतिविधिको स्तर फरक हुने भएकोले, शारीरिक गतिविधिले फोक्सोको क्यान्सरको जोखिमलाई असर गर्छ कि गर्दैन भनेर जान्न गाह्रो छ।

निम्न कुराहरूले फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम कम गर्दैनन्:

१. धूम्रपान नगर्नेहरूमा बिटा क्यारोटिन पूरकहरू

धूम्रपान नगर्नेहरूमा गरिएको अध्ययनले देखाउँछ कि बीटा क्यारोटिन सप्लिमेन्टहरू लिँदा फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम कम हुँदैन।

२. भिटामिन ई पूरकहरू

अध्ययनहरूले देखाउँछ कि भिटामिन ई सप्लिमेन्टहरू लिँदा फोक्सोको क्यान्सरको जोखिमलाई असर गर्दैन।

स्रोत:http://www.chinancpcn.org.cn/cancerMedicineClassic/guideDetail?sId=CDR62825&type=1